Lekcje o Sosnowcu i Zagłębiu Dąbrowskim

mar

2026

Jak osada Sosnowice została miastem?

O lekcji

Lekcja „Jak osada Sosnowice została miastem?” to autorskie zajęcia przygotowane przez Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu i prowadzone przez dr Agatę Muszyńską. Opowiada historię błyskawicznego wzrostu miasta – od rozproszonych osad i wsi przez gwałtowną industrializację aż po wielokulturową metropolię z przełomu XIX i XX wieku.

Uczniowie poznają cztery kluczowe siły, które ukształtowały Sosnowiec: budowę kolei żelaznej, uwłaszczenie chłopów, napływ kapitału zagranicznego i dynamiczny rozwój przemysłu. Wszystko ilustrowane pocztówkami, fotografiami i planami z muzealnych zbiorów – materiałami, których nie ma w żadnym podręczniku.

Co uczniowie zobaczą, zrobią i wyniosą?

Poznają genezę miasta

Dowiedzą się, jakie osady i wsie złożyły się na dzisiejszy Sosnowiec – od Starego Sosnowca, przez Pogoń, Sielec i Milowice, po Modrzejów, Niwkę i Maczki
Zrozumieją, dlaczego położenie na pograniczu trzech cesarstw (Trójkąt Trzech Cesarzy) było kluczowe dla rozwoju miasta
Odkryją zawikłane losy administracyjne poszczególnych dzielnic – m.in. przypadek Modrzejowa i Niwki

Prześledzą cztery motory wzrostu

Kolej żelazna: Droga Żelazna Warszawsko-Wiedeńska (1848) i Iwanogrodzko-Dąbrowska (1885) jako warunek industrializacji
Uwłaszczenie chłopów (1861): reforma cara Aleksandra II i jej skutki dla migracji do miast
Przemysłowcy i kapitał zagraniczny: rodziny Renardów, Dietlów, Schoenów i Lamprechtów – ich fabryki, pałace i wpływ na kształt miasta
Rozwój przemysłu: przędzalnie wełny, huty, kopalnie węgla, fabryki chemiczne i kotłów parowych

Zobaczą miasto w liczbach i obrazach

Prześledzą dramatyczny wzrost liczby mieszkańców: od 9 318 w 1886 r. do 118 475 w 1914 r.
Analizują oryginalne pocztówki, fotografie i plany ze zbiorów muzeum – dworce, fabryki, ulice, kościoły
Poznają miasto kontrastów: okazałe pałace przemysłowców obok robotniczych osiedli i prowizorycznej zabudowy

Odkryją wielokulturowy charakter Sosnowca

Dowiedzą się, jak industrializacja przyciągnęła do miasta cztery społeczności: katolików, Żydów, ewangelików i prawosławnych
Zobaczą świadectwa ich obecności: kościoły, synagogi, cerkwie, cmentarze i przestrzeń miejską

Wychodzą z zajęć z refleksją

Rozumieją, że miasto to proces – efekt splotu sił ekonomicznych, politycznych i społecznych
Potrafią czytać przestrzeń miejską jako źródło historyczne
Mają pogłębioną tożsamość regionalną i punkt wyjścia do dalszej pracy z historią lokalną

Informacje praktyczne

SZCZEGÓŁY LEKCJI

▸ Prowadząca: dr Agata Muszyńska

▸ Poziom: szkoła podstawowa (klasy VI–VIII) i szkoły ponadpodstawowe

▸ Czas trwania: 45 minut – 1 godzina (w zależności od zaangażowania grupy)

▸ Miejsce: Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu, ul. Chemiczna 12

▸ Forma: lekcja muzealna z prezentacją multimedialną i analizą źródeł ikonograficznych

▸ Liczba uczestników: jedna klasa szkolna (do 30 osób)

▸ Koszt: 150 zł

Powiązanie z podstawą programową

Lekcja wpisuje się w treści kształcenia obowiązującej podstawy programowej MEN dla następujących przedmiotów i etapów edukacyjnych:

Historia – szkoła podstawowa (klasy VI–VIII)

Ziemie polskie pod zaborami – gospodarka i społeczeństwo w XIX w.; industrializacja i urbanizacja na ziemiach Królestwa Polskiego
Ziemie polskie w dobie rewolucji przemysłowej – rola kolei żelaznej, napływ kapitału, kształtowanie się klasy robotniczej
Reforma uwłaszczeniowa w Królestwie Polskim i jej społeczne skutki

Historia – szkoła ponadpodstawowa

Gospodarka i społeczeństwo w dobie rewolucji przemysłowej – przemiany demograficzne, migracje wewnętrzne, powstawanie nowych ośrodków miejskich
Ziemie polskie pod zaborami w XIX i na początku XX w. – specyfika regionu Zagłębia Dąbrowskiego na tle Królestwa Polskiego
Mniejszości narodowe i wyznaniowe na ziemiach polskich – wielokulturowość obszarów przemysłowych

Wiedza o regionie / Edukacja regionalna

Historia małej ojczyzny – Sosnowiec i Zagłębie Dąbrowskie jako przykład dynamicznego rozwoju przemysłowego
Dziedzictwo kulturowe regionu – architektura przemysłowa, rezydencje fabrykantów, przestrzeń miejska jako źródło historyczne

Zarezerwuj lekcję dla swojej klasy

Lekcja „Jak osada Sosnowice została miastem?” to doskonały sposób na to, by historia lokalna przestała być abstrakcją – uczniowie zobaczą, że ich miasto ma fascynującą przeszłość, której nie znajdą w żadnym ogólnopolskim podręczniku. Oryginalne materiały ikonograficzne, konkretne liczby i opowieść o prawdziwych ludziach sprawiają, że ta lekcja zostaje w pamięci.

Rezerwacja:

Telefon: 32 363 45 18
E-mail: promocja@muzeum.org.pl
Adres: Pałac Schoena – Muzeum w Sosnowcu, ul. Chemiczna 12, Sosnowiec

mar

2026

Sosnowiec – miasto czterech kultur

O lekcji

Lekcja „Sosnowiec – miasto czterech kultur” to autorskie zajęcia edukacyjne przygotowane przez Pałac Schoena – Muzeum w Sosnowcu. Prowadzone przez dr Agatę Muszyńską, łączą opowieść o historii lokalnej z analizą materiałów ikonograficznych ze zbiorów muzeum: oryginalnych pocztówek, fotografii i dokumentów z przełomu XIX i XX wieku.

Uczniowie dowiedzą się, jak dynamiczny rozwój przemysłowy Sosnowca – leżącego na pograniczu trzech cesarstw (Trójkąt Trzech Cesarzy) – przyciągnął do miasta tysiące nowych mieszkańców różnych narodowości i wyznań, tworząc unikalną mozaikę kulturową, która przez dekady kształtowała tożsamość Zagłębia Dąbrowskiego.

Co uczniowie zobaczą, zrobią i wyniosą?

Poznają historię i kontekst:

Dowiedzą się, czym był Trójkąt Trzech Cesarzy i dlaczego Sosnowiec stał się miastem pogranicza
Poznają mechanizmy industrializacji i gwałtownego wzrostu demograficznego Sosnowca na przełomie XIX i XX wieku
Zrozumieją, jak migracja zarobkowa ukształtowała wielokulturowy charakter miasta

Odkryją cztery kultury:

Katolicy (Polacy): historia robotniczych osiedli, sosnowieckich kościołów i życia codziennego w fabrycznym mieście
Żydzi: historia gminy żydowskiej, synagogi, szpitala, słynnych rodzin kupieckich i rabinów (m.in. Blumenthal, Oppenheim, Gitler, Rabinowicz), a także tragedia II wojny światowej i Zagłady
Ewangelicy (Niemcy): historia rodzin przemysłowych – Dietlów, Schoenów, Lamprechtów – ich fabryk, pałaców i kościoła ewangelickiego
Prawosławni (Rosjanie): obecność administracji carskiej, rosyjska komora celna, sosnowieckie cerkwie

Pracują ze źródłami historycznymi:

Analizują oryginalne pocztówki i fotografie ze zbiorów Pałacu Schoena
Poznają cmentarz wielowyznaniowy jako świadectwo wielokulturowości
Oglądają archiwalne plany fabryk i osiedli robotniczych

Wychodzą z zajęć z refleksją:

Rozumieją, dlaczego wielokulturowość Sosnowca zanikła po 1945 roku
Potrafią połączyć historię lokalną z szerszym kontekstem historycznym (zaborów, industrializacji, Holokaustu)
Mają pogłębioną tożsamość regionalną i szacunek dla różnorodności kulturowej

Informacje praktyczne

SZCZEGÓŁY LEKCJI

▸ Prowadząca: dr Agata Muszyńska

▸ Miejsce: Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu, ul. Chemiczna 12

▸ Poziom: szkoła podstawowa (klasy VI–VIII) i szkoły ponadpodstawowe

▸ Czas trwania: 1 godzina lekcyjna

▸ Liczebność grupy: do 30 osób

▸ Koszt: 150 zł

Powiązanie z podstawą programową

Lekcja wpisuje się w treści kształcenia obowiązującej podstawy programowej MEN dla następujących przedmiotów i etapów edukacyjnych:

Historia – szkoła podstawowa (klasy VI–VIII)

Dzieje gospodarcze i społeczne ziem polskich pod zaborami – industrializacja, migracje, kształtowanie się społeczeństwa przemysłowego
Ziemie polskie w XIX i na początku XX w. – specyfika regionu Zagłębia Dąbrowskiego
II wojna światowa – los ludności żydowskiej na ziemiach polskich, Holocaust

Historia – szkoła ponadpodstawowa

Gospodarka i społeczeństwo w dobie rewolucji przemysłowej
Mniejszości narodowe i wyznaniowe na ziemiach polskich w XIX–XX w.
Zagłada Żydów europejskich – kontekst lokalny i regionalny

Wiedza o regionie / Edukacja regionalna

Historia małej ojczyzny – Sosnowiec i Zagłębie Dąbrowskie jako przykład wielokulturowego obszaru pogranicza
Dziedzictwo kulturowe regionu – architektura przemysłowa, cmentarze, przestrzeń miejska jako źródło historyczne

Plastyka / Historia sztuki

Ikonografia historyczna jako źródło wiedzy – analiza pocztówek i fotografii archiwalnych
Architektura sakralna różnych wyznań w przestrzeni miejskiej

Uwaga: Podane odniesienia do podstawy programowej mają charakter orientacyjny.

Zarezerwuj lekcję dla swojej klasy

Lekcja „Sosnowiec – miasto czterech kultur” to doskonała okazja, by wyjść poza podręcznik i pokazać uczniom historię, która wydarzyła się tu – w ich mieście. Materiały ikonograficzne ze zbiorów Pałacu Schoena, prezentowane przez specjalistkę z tytułem doktora, gwarantują zajęcia na wysokim poziomie merytorycznym, angażujące i dostosowane do możliwości uczniów.

Skontaktuj się z muzeum, aby zarezerwować termin dla swojej klasy:

Telefon: 32 363 45 18
E-mail: promocja@muzeum.org.pl

mar

2026

Rodzina Schoenów, ich czasy i dziedzictwo

Zapraszamy uczniów szkół podstawowych i ponadpodstawowych na lekcję muzealną poświęconą historii rodziny Schoenów, niemieckich przemysłowców włókienniczych, którzy odegrali ważną rolę w rozwoju Sosnowca na przełomie XIX i XX wieku.

Podczas zajęć uczestnicy poznają historię przybycia rodziny z Saksonii do Zagłębia Dąbrowskiego oraz dowiedzą się, w jaki sposób działalność przemysłowa Schoenów wpłynęła na rozwój miasta, przemysłu i życia społecznego regionu. Lekcja oparta jest na materiałach archiwalnych i źródłach historycznych znajdujących się w zbiorach Muzeum.

Kim byli Schoenowie?

Rodzina Schoenów przybyła do Sosnowca w 1875 roku z Werdau w Saksonii, gdzie wcześniej prowadziła zakłady włókiennicze. Bracia Ernst i Franz Schoenowie rozpoczęli w Zagłębiu działalność przemysłową, zakładając nowoczesne przędzalnie wełny oraz rozwijając przedsiębiorstwo tekstylne działające pod nazwą Dom Handlowy C.G. Schön.

Powstałe w Sosnowcu zakłady szybko stały się jednymi z największych tego typu przedsiębiorstw w regionie, a produkcja trafiała na rynki Królestwa Polskiego i Imperium Rosyjskiego.

Pod koniec XIX wieku Schoenowie wybudowali także reprezentacyjne rezydencje – w tym Pałac Schoena w Środuli, który był rodową siedzibą rodziny i dziś mieści Muzeum w Sosnowcu.

Rodzina angażowała się również w działalność społeczną i dobroczynną. Wspierała inicjatywy lokalne, budowę obiektów publicznych oraz rozwój infrastruktury miejskiej. Przez trzy pokolenia Schoenowie byli jednymi z najważniejszych przedsiębiorców związanych z historią Sosnowca

Jak przebiegają zajęcia?

Podczas lekcji uczniowie:

poznają historię rodziny Schoenów i ich działalności przemysłowej,
dowiadują się, jak wyglądał rozwój Sosnowca jako miasta przemysłowego,
poznają historię pałaców i fabryk należących do rodziny,
zapoznają się z relacjami osób pracujących w zakładach Schoenów lub związanych z rodziną.

W trakcie zajęć wykorzystywane są materiały archiwalne, fotografie i dokumenty, które pozwalają zobaczyć, jak wyglądało życie przemysłowców i robotników w rozwijającym się mieście na przełomie XIX i XX wieku.

Informacje praktyczne

Czas trwania: ok. 60 minut

Miejsce:
Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu, ul. Chemiczna 12

Liczba uczestników:
jedna klasa szkolna (do ok. 30 osób)

Rezerwacja telefoniczna:
32 363 45 18

mar

2026

Gwara mieszkańców Zagłębia Dąbrowskiego

Zapraszamy uczniów szkół podstawowych i ponadpodstawowych na lekcję muzealną poświęconą językowi i gwarom regionu Zagłębia Dąbrowskiego. Podczas zajęć uczestnicy poznają charakterystyczne cechy gwary zagłębiowskiej oraz dowiedzą się, czym różni się ona od gwary śląskiej i małopolskiej.

Lekcja łączy krótkie wprowadzenie do historii regionu z prezentacją multimedialną oraz zadaniami pozwalającymi lepiej zrozumieć rolę języka w kulturze i codziennej komunikacji. Uczniowie poznają wybrane słowa używane w różnych gwarach oraz przekonają się, jak język może jednocześnie łączyć ludzi i tworzyć różnice między regionami.

Czym jest gwara Zagłębia Dąbrowskiego?

Gwara Zagłębia Dąbrowskiego to lokalna odmiana języka, która powstała na styku różnych tradycji kulturowych i językowych. Na jej kształt wpływały zarówno elementy gwary małopolskiej, jak i sąsiedniej gwary śląskiej.

W mowie mieszkańców regionu zachowało się wiele charakterystycznych słów i zwrotów, które są świadectwem historii, codziennych zajęć i kontaktów między społecznościami. Język jest ważnym elementem tożsamości regionalnej – pozwala rozpoznać pochodzenie rozmówcy, ale bywa też źródłem nieporozumień między mieszkańcami różnych regionów.

Jak przebiegają zajęcia?

Podczas lekcji uczniowie:

poznają najważniejsze informacje o Zagłębiu Dąbrowskim i jego historii,
dowiadują się, czym jest gwara i jakie pełni funkcje w kulturze,
poznają podstawowe cechy gwary zagłębiowskiej, śląskiej i małopolskiej,
próbują odgadnąć znaczenie wybranych słów charakterystycznych dla poszczególnych gwar.

W trakcie zajęć wykorzystywane są m.in. dawne gazety z regionu oraz pocztówki Sosnowca zapisane w różnych językach, które pokazują, jak wielojęzyczny był dawniej region.

Na zakończenie uczniowie biorą udział w krótkim quizie, który pozwala utrwalić poznane słowa i ciekawostki językowe.

Informacje praktyczne

Czas trwania: ok. 60 minut

Miejsce: Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu, ul. Chemiczna 12

Forma zajęć: lekcja muzealna z prezentacją multimedialną i elementami quizu

Liczba uczestników: jedna klasa szkolna (do ok. 30 osób)

Rezerwacja telefoniczna: 32 363 45 18

mar

2026

Legendy Zagłębia Dąbrowskiego i teatr kamishibai

O lekcji

Lekcja „Legendy Zagłębia Dąbrowskiego i teatr kamishibai” to zajęcia dla szkół podstawowych i ponadpodstawowych, prowadzone przez Annę Polewiak w Pałacu Schoena Muzeum w Sosnowcu. Łączą krótkie wprowadzenie historyczne z warsztatami narracyjnymi i plastycznymi – uczniowie nie tylko poznają legendy regionu, ale sami tworzą ich własne wersje w formie ilustrowanego teatrzyku.

Kamishibai to tradycyjna japońska forma opowiadania historii przy pomocy ilustracji – nazwa oznacza dosłownie „papierowy teatr”. Narrator opowiada historię, przesuwając kolejne karty w drewnianej scenie, a słuchacze mogą jednocześnie słuchać narracji i oglądać kolejne sceny. Ta forma, niegdyś popularna wśród wędrownych opowiadaczy w Japonii, dziś znakomicie sprawdza się w edukacji – rozwija wyobraźnię, umiejętności narracyjne i pracę zespołową.

Jak przebiegają zajęcia?

Część I – Jak powstaje legenda?

Zajęcia zaczynają się od rozmowy o tym, czym jest legenda i dlaczego powstają lokalne opowieści. Uczniowie poznają postać Mariana Kantora-Mirskiego – badacza i regionalisty, który zapisał legendy Zagłębia Dąbrowskiego – oraz dowiadują się, jakie motywy pojawiają się w opowieściach regionu: diabły, rycerze, czarownice, wydarzenie historyczne, a także postać św. Barbary, patronki górników. Prowadząca pokazuje, jak legendy łączą historię z wyobraźnią i pomagają opowiadać o przeszłości.

Część II – Pokaz teatru kamishibai

Uczniowie poznają budowę i zasadę działania teatrzyku kamishibai. Podczas pokazu przykładowej legendy narrator opowiada historię, kolejne ilustracje przesuwane są w drewnianej scenie, a proste efekty dźwiękowe budują atmosferę opowieści. Uczniowie na własne oczy widzą, jak obraz i słowo współpracują w opowiadaniu historii.

Część III – Warsztaty: tworzymy własną legendę

W drugiej części zajęć uczniowie pracują w zespołach i przygotowują własną wersję legendy w formie kamishibai. Zakres pracy jest dostosowany do wieku grupy:

młodsi uczniowie skupiają się przede wszystkim na tworzeniu ilustracyjnych kart opowieści
starsi uczestnicy opracowują zarówno tekst narracji, jak i ilustracje

Wszystkie potrzebne materiały plastyczne zapewnia muzeum. Część warsztatowa może odbywać się w parku przy Pałacu Schoena, jeśli pozwala na to pogoda.

Finał – przedstawienie w teatrzyku

Każda grupa prezentuje swoją historię na forum: uczniowie czytają przygotowany tekst, przesuwają ilustracyjne karty i – jeśli chcą – wzbogacają opowieść prostymi efektami dźwiękowymi.

Legendy wykorzystywane podczas zajęć

Podczas warsztatów uczniowie pracują z legendami zapisanymi przez Mariana Kantora-Mirskiego, m.in.:

201eWróbla wieś201d (Porąbka)
„Rycerz Benda”
„Opowieść o górniku i św. Barbarze”
„Opowieść o dziedzicu Zagórza i nękających go baranach”
„Opowieść o Wilczej Górze”
„Opowieść o skarbie ukrytym w Brynicy” (legenda z Milowic)

Uczniowie nie muszą znać tych legend wcześniej – wszystkie są przedstawiane przez prowadzącą podczas zajęć.

Informacje praktyczne

SZCZEGÓŁY LEKCJI

▸ Prowadząca: Anna Polewiak

▸ Poziom: szkoła podstawowa i szkoły ponadpodstawowe

▸ Czas trwania: ok. 90–120 minut

▸ Miejsce: Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu, ul. Chemiczna 12

▸ Forma: lekcja muzealna połączona z warsztatami narracyjnymi i plastycznymi

▸ Liczba uczestników: do 25 osób

▸ Koszt: 300 zł za grupę

▸ Materiały plastyczne: zapewnia muzeum

Powiązanie z podstawą programową

Lekcja wpisuje się w treści kształcenia obowiązującej podstawy programowej MEN dla następujących przedmiotów i etapów edukacyjnych:

Język polski – szkoła podstawowa i ponadpodstawowa

Tworzenie wypowiedzi – budowanie narracji, opowiadanie twórcze, praca z tekstem literackim o charakterze legendy i podania
Odbiór tekstów kultury – rozumienie funkcji opowieści, baśni i legend jako gatunków literackich
Praca zespołowa nad projektem narracyjnym i wizualnym

Historia i edukacja regionalna – szkoła podstawowa

Dziedzictwo kulturowe małej ojczyzny – lokalne podania i legendy jako źródło wiedzy o historii regionu
Postać patronki górników – św. Barbara – w kontekście kultury i tradycji Zagłębia Dąbrowskiego

Plastyka – szkoła podstawowa

Ilustracja jako forma narracji wizualnej – tworzenie sekwencji obrazów opowiadających historię
Praca z różnymi technikami plastycznymi w ramach projektu zespołowego

Wiedza o kulturze – szkoła ponadpodstawowa

Tradycja ustna i jej formy – legenda, podanie, mit jako sposoby przekazywania wiedzy o przeszłości
Kultury pozaeuropejskie – japońska tradycja kamishibai jako przykład nieszablonowego medium narracyjnego

Zarezerwuj lekcję dla swojej klasy

Lekcja o legendach Zagłębia Dąbrowskiego to jedno z tych zajęć, po których uczniowie wychodzą z gotowym dziełem – własnoręcznie stworzonym i zaprezentowanym przed grupą. Łączy edukację regionalną, pracę plastyczną, ćwiczenia narracyjne i współpracę zespołową w ramach jednych, spójnych zajęć. Jeśli szukasz propozycji, która naprawdę angażuje – ta jest właśnie dla Ciebie.

Rezerwacja:

Telefon: 32 363 45 18
E-mail: promocja@muzeum.org.pl
Adres: Pałac Schoena Muzeum w Sosnowcu, ul. Chemiczna 12, Sosnowiec